سرزمين همچنان به زبان فارسى باقى ماندند و مدتى طول كشيد ( كم‌وبيش يك قرن ) تا ديوان خراج در بيشتر قلمرو خلافت به زبان عربى درآمد ولى زياد طول نكشيد كه دبيران فارسىنويس آن ديوانها زبان عربى را هم آموختند و همچنان به كار خود ادامه دادند . در شرح حال صالح پسر عبد الرحمن نخستين دبير فارسى زبان كه در روزگار حجاج ديوان عراق را به عربى برگرداند مىخوانيم كه او پيش از آنكه رياست اين ديوان را عهده‌دار شود و به اين كار دست زند ساليان دراز در همين ديوان زيردست زادان فرخ رئيس پيشين آن به فارسى و عربى چيز مىنوشته . « 1 » و خود زادان فرخ هم كه مدتى دراز همين ديوان را پيش از ترجمهء آن به زبان عربى اداره مىكرد گذشته از فارسى در زبان عربى هم آن اندازه توانا بود كه كتابى فارسى را در وصف شهرها به عربى برگرداند « 2 » و چون سلسلهء اين دبيران و وزيران را در دستگاه خلافت امويان و عباسيان همچنان ادامه دهيم به افراد و خاندانهاى بيشترى از همين فارسىزبانان عربىنويس برمىخوريم مانند سالم پسر فرخ دبير هشام كه كتابى تاريخى را براى هشام از فارسى به عربى برگرداند و پسر او جبله كه دو كتاب داستانى فارسى را به نامهاى « رستم و اسفنديار » و « بهرام چوبين » به عربى ترجمه كرد و داماد او عبد الحميد كاتب دبير مروان بن محمد آخرين خليفهء اموى نويسندهء نام‌آور و پيشواى فن ترسل در زبان عربى كه روش او در فن نويسندگى در تمام دوره‌ها سرمش دبيران عربىنويس بوده و به گفتهء ابو هلال عسكرى وى نمونه‌هاى فن نويسندگى را كه براى آيندگان ترسيم كرد از زبان فارسى برگرفت و آنها را به زبان عربى برگردانيد . « 3 » و از همين طبقه‌اند

--> ( 1 ) . فتوح البلدان ، ص 368 و الفهرست ص 242 . ( 2 ) . دربارهء زادان فرخ و ترجمهء او در بخشهاى آيندهء كتاب حاضر با تفصيل بيشترى سخن خواهد رفت . ( 3 ) . الصناعتين ، ص 51 ، چاپ آستانه . وى در سخن از انتقال بلاغت از زبانى به زبان ديگر گويد : « كسى كه در زبانى ترتيب معانى را بشناسد و بداند كه كلمات را در همهء صورتهاى آنها درست -